By Alex Dinga, Yangon
Khawvelah hian mi ropui tak te an rawn lan hun a awm a, a bo leh hun a awm a, michak tak an rawn chhuak a, an tluk leh hun a awm a. Pawl din hun a awm a, thiah leh hun pawh a awm, Luia lungpui pawh tui nem takin a sawh reng chuan a lum sawn hun a awm thin. Engkim a inthlak reng a, dinghlen reng a awm lova, thil engpawh hi a hun mila her rem thiam piang a tlo a ni mai zawk. Zofate kan tun hnu nunphung tur pawh pipu te hun laia nunphung tha culture based-a idea thar kan chherchhuan thiam leh a nung reng dawn a ni a.
Western education kalpui dan zir tur tam tak zingah pakhat han sawi ila. Chu chu Instructional Methods an kalpui dan hi a ni. Hei hian an rilru, taksa leh thinlunga bet tlat theih dan zirtirna lam a uar a . Tunlai thangleh tharten zir ve tul hle hian ka hria. Kan hunt awn mek hi culture uarna khawvelah kan lut a. Zofate hnahthlak hnam zingah ngei pawh mahni hnam tihdan uar duhna a rawn lian a, nghawng tha a awm angin nghawng tha lo pawh a awm a. Inthethuna te, innghirnghona te, indaidanna te, inbawkhranna te, intihbingna chhumpui a la zing mek tih theih a ni. A rehna damdawi hi HUN emaw KHUA REI a ni tawp mai a. A hnawihtur atan THU LEH HLA hmanga a zau thei ang bera thehdarh a, kalpui fo hi a ni a.
Kum 1945, Indopui pahnihna a zawh khan Europe ah khuan indaidanna puan a inzar ta tlat mai. Chu chu British prime minister Pu Churchill-an “Iron Curtain” tiin a koh va. Chu indaidanna chu Europe khawmualpui khu, Soviet laka ramri venhim nan West and East Europe tiin an lo inthen phawk tawh thin a ni. Central Europe khawmuala Germany pawh West Germany leh East Germany tiin an lo inthen phah a. An khawpui Berlin ah kulhbing an sa a, Berlin wall tiin an koh va. Tichuan chhak leh thlang zawngin an indaidang rup ta a ni. Tichuan at reng ai chuan tiin 1989 ah an indaidanna puanzar (Iron Curtain) chu hlipin an lo infinkhawm leh ta a. Abik takin hetia an indaidan hun chhung hi 1961-1989 inkar kha a ni a. Taksa leh rilru lama indaidanna (Idealogical and Physical boundary) a ni ber. Khung Europe ram te khu chi leh kuang leh hnam nunphung history thui tak lo neih tawh te an ni a. An feeling pawh na ve tak chu a ni. Zofate zingah pawh kan bang bik lo ve, eng emaw vang chuan kan inkarah indaidanna te te sawi tur a awm teuh ve mai. Heng history te enin kan problem solve dan tur idea a lo pianchhuah theih hial chuan awmhmuna hisap vak ai chuan a tha zawk awm mang e aw tiin.
Inhumhimna kulh hi hmanlai chuan an sa fo tawh thin a. Khampat bungpui hmun leh ram vela kan pi leh pu te chen lai khan hmelma laka inven nan kulh an sa a, an inhual chhuak vek a, tun thlengin an hnu hma pawh hmuh tur a la awm a. Bible ah pawh Jericho kulh te, Jerusalem kulh te kha hmelma laka invenna a ni tlangpui thin. Tunlaiah kulh zawngin indaidang tawh lo mahsela, Rilru leh Thinlung lam kulh, Chhungril kulhpui lamah a insa rep rup tan a, hei zet zawng a thiah lehna pawh rilru leh thinlung bawk a ngai a ni. Chu chu a hmasa berah kan tih tur a ni rih tlat ta mai. Hetia rilru leh thinlung a inhlat tlat chuan inhnaih taka pawh cheng ila, tui leh hriak (water and oil) ang maiin a inthen phawk tho tho. Rilru leh thinlung kan inhneh hma chuan mihring chu sawi loh ransa te pawh hneh theih mai mai an ni tawh lo.
Mizo thalai ten mi rilru leh thinlung hneh theih dan nasa taka kan zir a ngai a. Chumi awmzia chu khawvel ram hrang hranga cheng te nundan leh ramchhunga cheng te hi chik ila, culture hrang hrang kan theih chin chin hriat tum ila, thlirna tukverh pakhat ngawr ngawr hmang lo ila, thiltha leh inmil apiang kan hnam tan seng luh dan thiam ila, Rem hre taka mi te rilru leh thinlung hre tur pawn an culture hriathiam pui a ngai. Kan hnam venghim tur leh humhalh tur pawn mite chanchin zir a tul tho tho a ni. Dikna leh Hawihhawmna chhuah tur pawn culture pakhat atang chauha tehna a tling tawk lo. A dik zo lo, hawihhmawm zo lo bawk. Mawi leh tha, dik leh hawihhawm kan hriatdan leh teh dan te an in ang thei lo. Tawn hriat nei tam an fing a, inlaichinna tha zawk a siam a, kan hnam leh identity pawh nasa takin an chawimawi fo. Hnamah ding nghet siin mahse inhawng taka zirin, Mizo thalai te fing tak siin kan hnam leh ram hrerengin tan I la zel ang u. Chu chu tuna kan nitin nuna kan tih theih rih chu a ni. Tichuan indaidanna puanzar chuan tlak hun a la nei ngei ang.

0 Comment:
Post a Comment
I ngaihdan han thawh ve rawh le,...